Berre legg inn informasjon du kan dela offentleg: Når ein legg inn informasjon i system utanfor kontrollen til kommunen, kan det du skriv bli tilgjengeleg for andre. Det er derfor viktig at du ikkje legg inn informasjon som er teiepliktig.

Ver kjeldekritisk: System som bruker kunstig intelligens kan ta feil avgjerder, og innehalda feilaktige data. Du bør ikkje stola på resultat frå kunstig intelligens, utan å sjekka om svaret er rett.

Ver varsam: Det er viktig å tenkja over kva ein bruker kunstig intelligens til. Fordi at informasjonen kan bli delt og brukt på nye måtar, kan det òg føra til skade for den informasjonen gjeld. Til dømes kan det føra til diskriminering eller at nokon ikkje får ein rett dei har krav på. Kunstig intelligens skal ikkje brukast til å ta viktige avgjerder, eller til å ta avgjerder om andre.

Følg di kommune sine retningslinjer for bruk av KI.

Vil du læra meir om kunstig intelligens?

Ta gjerne kurset Elements of AI. Kurset passar for deg som vil læra om kva kunstig intelligens (KI) er, korleis KI blir utvikla, og kva teknologien kan (og ikkje kan) brukast til. Det er utvikla av mellom anna NTNU, og tilrådd av Digdir. 

Vedlagd finn du plakatar som kan lastast ned og brukast som bakgrunn eller printast ut og hengast opp på kontoret.

Svindlarar og cyberkriminelle er ekspertar i å lura folk og dei vil gjera alt i si makt for å vinna tillita til offeret. Dette kan dei gjera ved å mellom anna forfalska e-postadresser og nettsider for å stå fram som ein aktør eller person du stoler på. Svindlarar speler òg på frykt og freistingar når dei prøver å svindla nokon, og dei jobbar metodisk over tid for å få tilgang til informasjonen dei er ute etter.

Sosial manipulering kan ramma menneske i dei fleste kommunikasjonskanalar. Både på e-post, telefon og tilnærming gjennom sosiale medium. Fellesnemnaren for alle er at dei jobbar målretta for å lura deg til å gi frå deg sensitive opplysingar.

I si trusselvurdering for 2024 uttalte PST at  fleire cyberaktørar bruker stadig meir tid og ressursar på å kartleggja utvalde mål. Dei utnyttar i større grad det menneskelege aspektet og bruker tid på å utvikla eit tillitsforhold til offeret, før dei prøver å lura vedkomande til å trykkja på ei vondsinna lenke eller eit vedlegg. Dei verkar meir truverdige og blir vanskelegare å avdekkja. Dei bruker kontaktflater som LinkedIn, Instagram, WhatsApp og Telegram, i tillegg til e-post og SMS.

Ver varsam på uventa førespurnader på sosiale medium

Falske brukarkontoar er svært vanleg i sosiale medium, og svindlarar gjer seg flid med å få desse til å verka legitime og truverdige. Dersom ein framand prøver å koma i kontakt med deg, senda deg noko eller leggja deg til som ven på sosiale medium, bør ein utvisa aktsemd. Dette kan vera svindlarar som er ute etter dei personlege og arbeidsrelaterte opplysingane dine. Ta eit steg tilbake og vurder kvifor denne personen prøver å koma i kontakt med deg.

Ver på vakt dersom nokon ber deg om å lasta ned noko

Last aldri ned noko på jobbeiningane dine utan å avklara dette med in IT-avdeling på arbeidsplassen. Gå heller aldri inn på lenker du er usikre på eller nettstader som verkar suspekte

Svindlere speler på frykt

Kriminelle aktørar speler ofte på frykt for å skremma deg til å ta avgjerder før du rekk å tenkja deg om. Dette kan vera alt frå eit falskt betalingsvarsel, at tinginga di blir stoppa, at ei pakke blir returnert – eller at dei private bileta dine er på avvegar. Her gjeld det å bevara roa og tenkja seg som og vurdera om dette verkeleg stemmer – ikkje gjer noko forhasta før du har fått tenkt deg om og undersøkt saka nærare.

Svindlarar speler på tillit

Svindlere gir seg òg ofte ut for å vera nokon vi stoler på. Dette kan mellom anna vera politi, Forsvaret, banken din eller andre autoritetar. Desse kan ringa frå truverdige (men forfalska) telefonnummer og snakkar gjerne godt norsk. Viss nokon kontaktar deg ut av det blå og ber deg gi frå deg sensitive opplysingar bør du vera skeptisk. Her kan det vera lurt å ringa opp den påstått avsendaren for å sjekka om dette stemmer.

Svindlarar speler på freistingar

Har du fått ein e-post som seier at du har vunne den nyaste iphonen? Har du fått beskjed om at du har vunne eit større pengebeløp? Eller har du kanskje fått ein e-post som seier at du kan få investera i kryptovaluta for ein svært billig penge? Dersom ein førespurnad verkar for godt til å vera sant, er han som regel det.

Nye svindelmetodar

Sjølv om kunstig intelligens (KI) ikkje er noko nytt, har det vore ei eksplosiv utvikling innan generativ kunstig intelligens som ChatGPT og andre grunnmodellar det siste året.  

Nokre grunnmodellar kan brukast til å generera deepfakes som lyd eller bilete.2

Gode råd viss du skulle bli lurt

Det er inga skam å bli lurt. Svindlarar er ekspertar på å lura menneske og mange blir ramma. Viss dette skulle skje, er det viktig å handla raskt, slik at ein kan avgrensa skadeomfanget.  

Dersom du mistenkjer at du har vorte lurt til å gi frå deg sensitiv informasjon om deg sjølv eller arbeidsplassen din bør du setta i verk følgjande tiltak:

• Har du oppgitt bank eller kredittkortopplysingar? Ta straks kontakt med banken din
• Har du oppgitt påloggingsopplysingar og passord? Skift passord omgåande. Dersom dette har skjedd med brukarkontoen din på jobb, må du òg straks varsla din arbeidsgivars IT-avdeling
• Har du delt andre sensitive opplysingar om arbeidsplassen din? Då bør du òg varsla arbeidsgivaren din og melda avvik 

Vedlagt ligg plakatar dykk kan laste ned og bruke som bakgrunn eller printe ut og henge opp på kontoret.

Ved phishingangrep kan ein oppleva å bli kontakta av svindlarar gjennom e-post og tekstmelding, der avsendaren står fram som ei reell verksemd, til dømes banken eller arbeidsplassen din. Ein kan då bli lurt til opne eit vedlegg, lasta ned noko, klikka seg inn på ei falsk nettside eller «logga seg inn» i ei falsk teneste. Det heile kan rett og slett vera ein svindel der avsendaren er ute etter verdiane og opplysingane dine.

Vi behandlar stadig meir informasjon gjennom mobiltelefonane våre, noko som gjer at mobiltelefonen kan vera inngangsporten til sensitiv informasjon. 

Spearphishing og «vanleg» phishing

Spearphishing, eller «spydfiske» rettar seg gjerne mot ei bestemd person eller verksemd. Metoden går ut på å bli kjend med handlingsmønsteret til denne personen over tid, til dømes ved å følgja med på personen sosiale medium. Deretter lurer aktøren til seg sensitive opplysingar, gjerne via falske e-postar frå ein tilsynelatande truverdig person. Sidan aktøren har gjort seg kjend med personen, verkar førespurnaden som meir truverdig enn «vanleg» phishing som er mindre sofistikert, mindre ressurskrevjande og blir ofte send til mange meir eller mindre tilfeldige mottakarar.

NSM skriv i si trusselvurdering for 2024 at kvaliteten på spearphishing har nådd eit urovekkjande høgt nivå. Sjølv om du er årvaken, kan du bli lurt.  NSM forventar at bruk av kunstig intelligens gjer at cyberaktørar kan gjennomføra phishingforsøk i større skala enn før. Den auka bruken av generativ KI gjer òg at phishingforsøk kan bli vanskelegare å avsløra. Sjå vidare i artikkelen for tips til å avsløra phishing. 

Korleis veit ein at ein e-post kjem frå ein trygg avsendar? 

Vi har samla nokre råd og tips til korleis ein kan avdekkja falske e-postar. 

Sjekk avsendar og e-postadresse

Legitime aktørar sender ikkje e-post frå adresser som sluttar på @gmail.com, hotmail.com eller andre domene som oftast blir brukte av privatpersonar. Sjå på e-postadressa til sender. Har henne eit merkeleg namn? Inneheld den mange og uvanlege teikn? Sluttar adressa på noko anna enn «.no»? Allereie her kan ein få ein indikasjon på at noko ikkje heilt stemmer ved ein avsendar. 

Prøver e-posten å stressa deg? 

Falske e-postar ber eit preg av at noko har bråhast. Svarer du ikkje på førespurnaden med ein einaste gong, vil ein pakke gå i retur, konto bli sperra, abonnement bli stengt og så vidare. Ved å spela på frykt, håpar svindlarane at du gjer noko overilt – og gløymer å tenkja rasjonelt. 

Ikkje klikk på lenkjer du er usikker på

Ein skal generelt utvisa aktsemd ved lenkjer i e-postar. Sjølv om det står «Trykk her for å logga inn på mine sider» så kan svindlarane ha sett inn ein heilt anna lenkje som fører til ei falsk nettside

På ei datamaskin kan du få ein liten indikasjon på kvar ei lenkje faktisk førar, ved å halda musepeikaren over lenkja. Då vil nettadressen lenkja faktisk fører til, dukka opp nedst til venstre i nettlesaren. Verkar denne suspekt? Ikkje trykk!

Sjå nøye på språket og innhaldet

Dersom ein e-post har mange skrivefeil, setningar med rar struktur med sporadisk innslag av engelske ord skal ein vera på vakt. Falske e-postar ber ofte preg av at noko har vorte omsett til norsk i til dømes Google Translate, då får ofte teksten ein noko «rotete» design. Seriøse aktørar vil som regel vera svært nøye på godt språk og profesjonell utsjånad når dei sender deg noko.

Gode hugsereglar i kvardagen

Du som mottakar bør med andre ord sjå etter følgjande teikn ved førespurnader på e-post eller tekstmelding som verkar mistenkjelege:

• Ønsker sender at du skal gjera noko?
• Blir det bede om brukarnamn, passord, bank- og kredittkortopplysingar eller andre sensitive opplysingar?
• Er det noko som hastar med e-posten og blir sperra viss du ikkje gjer noko?

Om førespurnaden blir prega av noko av dette, er det grunn til å vera på vakt.

Kva gjer du om du har fått ein førespurnad du er usikker på, eller trur du har vorte lurt?

Gjer deg kjend med din kommunes rutinar. Har du tatt imot ein førespurnad du er usikker på, rådfør deg med IT-avdelinga, eller andre i tråd med din kommunes rutinar. Det er inga skam å bli lurt. Svindlarar er ekspertar på å lura menneske og mange blir ramma. Viss dette skulle skje, er det viktig å handla raskt, slik at ein kan avgrensa skadeomfanget.

Dersom du mistenkjer at du har vorte lurt, gjer følgjande:

• Har du oppgitt bank eller kredittkortopplysingar? Ta straks kontakt med banken din
• Har du oppgitt påloggingsopplysingar og passord? Skift passord omgåande. Dersom dette har skjedd med brukarkontoen din på jobb, må du òg straks varsla din arbeidsgivars IT-avdeling
• Har du delt andre sensitive opplysingar om arbeidsplassen din? Då bør du òg varsla arbeidsgivaren din og melda avvik

Vedlagt finn de plakatar de kan bruka som bakgrunn eller skriva ut og henga opp på kontoret.